Afb. 3 Scanning macro-XRF-beeld dat de aanwezigheid van kwikhoudende verf aantoont onder de compositie van de indigoververs.
Afb. 4 Dezelfde afbeelding, maar dan 180 graden gedraaid. Nu is te zien dat het om een stel benen en voeten gaat.
De Mesdag Collectie in Den Haag heeft als enige openbare collectie in Nederland een werk van de Amerikaanse schilder John Singer Sargent (1856-1925) onder zijn hoede. In dit schilderij speelt de kleur blauw een belangrijke rol: het is een studie van drie indigoververs in diepblauwe kleding, met sporen van de indigoverf op de lappen stof die ze dragen en hun handen en onderarmen.
Dit oude ambacht kende een lange traditie in Egypte, waar Sargent in 1891 een tijdje verbleef. De vraag dringt zich dan ook op of de kunstenaar zelf ook indigo gebruikte in dit schilderij. Het schilderij werd in het restauratieatelier in Amsterdam behandeld. Daarnaast werden de gebruikte pigmenten onderzocht, met onverwachte resultaten.
Door de verwijdering van oppervlaktevuil en de vergeelde vernis ontstond beter zicht op de vele kleurvariaties van het schilderij. Vooral de verschillende tinten wit, blauw, groen, en de paarse en roze accenten komen nu beter tot hun recht. Ook de sterk gevarieerde en vlotte penseelvoering, typerend voor Sargents werkwijze bij het schilderen van een plein-airschets, valt nu veel meer op (afb. 1).
Door de vernisafname kwamen ook vingerafdrukken langs de randen tevoorschijn die vermoedelijk zijn ontstaan toen het doek werd verplaatst terwijl de verf nog niet droog was (afb. 2). Na verwijdering van oude retouches werden ook andere afdrukken in de natte verf beter zichtbaar. Die zijn waarschijnlijk ontstaan toen het schilderij per ongeluk tegen iets aan leunde.
Het verfoppervlak zelf zit vol met stofkorreltjes die in de natte verf zijn ingebed. Dit alles getuigt van Sargents werkwijze: hij moet snel hebben gewerkt en het schilderij hebben verplaatst toen het nog nat was.
De ververs die zijn afgebeeld op het schilderij gebruikten blauworganisch indigo om textiel te verven. Het verkrijgen van deze kleurstof was een tijdrovend en specialistisch proces. In het laatste kwart van de 19de eeuw werd ook synthetisch indigo ontwikkeld dat vervolgens zijn weg vond naar de verfindustrie.
Tijdens de behandeling van het werk rees de vraag welke blauwe verf Sargent gebruikte voor de kleur die zo’n belangrijke rol speelt in deze voorstelling. Zou hij synthetisch indigo hebben gebruikt? En zo niet, welk blauw dan wel?
In een van Sargents schilderkisten zijn tubes met het label ‘indigo’ aangetroffen, maar onbekend is wat er daadwerkelijk in zit en of hij deze kleur meenam op zijn reis naar Egypte. Om het blauw in de Egyptische indigoververs te analyseren werd begonnen het werk te onderzoeken met een macro-röntgenfluorescentiescanner (macro-XRF-scanner).
Met deze niet-invasieve techniek kunnen een aantal chemische elementen worden opgespoord die een indicatie kunnen zijn voor de in de gebruikte verf aanwezige pigmenten. Op basis van dat onderzoek weten we nu dat Sargent in dit schilderij in ieder geval kobaltblauw en ultramarijnblauw gebruikte.
Verder blijkt de grondering te bestaan uit loodwit (het hoofdbestanddeel). Daarnaast zijn er twee verschillende soorten organisch rood gebruikt, evenals omber, okers, beender- of ivoorzwart, een niet-geïdentificeerd paars, en chroomoxidegroen. Deze reeks pigmenten past bij wat al eerder over Sargents kleurgebruik is onderzocht, maar geeft mogelijk geen uitputtend beeld.
Zo zijn er op dit schilderij met een stereomicroscoop ook paarse pigmentkorrels gevonden. Om die te identificeren, en ook de aanwezigheid van andere mogelijke kandidaten voor het blauw (zoals indigo en Pruisisch blauw) vast te stellen of uit te sluiten, moeten andere methoden worden toegepast. Daar is vooralsnog niet voor gekozen.
Tijdens het onderzoek met de macro-XRF-scanner werd wel een andere opmerkelijke vondst gedaan. Het beeld dat de scanner vormde, liet een afwijkende vorm zien waarin het element kwik (Hg) aanwezig is (afb. 3).
Het enige pigment dat kwik bevat is het rode pigment vermiljoen, maar deze kleur komt niet voor in de compositie van de Egyptische indigoververs. Door de scan 180 graden te draaien wordt duidelijk dat de afwijkende vorm bestaat uit twee benen en voeten, met bovenaan een deel van een hand (afb. 4).
Afb. 3 Scanning macro-XRF-beeld dat de aanwezigheid van kwikhoudende verf aantoont onder de compositie van de indigoververs.
Afb. 4 Dezelfde afbeelding, maar dan 180 graden gedraaid. Nu is te zien dat het om een stel benen en voeten gaat.
Het werk was ook al gefotografeerd met infraroodreflectografie, een techniek waarbij met behulp van infraroodstraling onderschilderingen zichtbaar gemaakt kunnen worden. Dit bevestigde definitief dat het gaat om het onderste deel van een staande figuur, gekleed in iets wat lijkt op een korte mantel.
De voorstelling is opgezet in dunne lagen die weinig detaillering vertonen. Een infraroodreflectografie-opname van de achterzijde van het werk onthulde bovendien de aanwezigheid van een stempel van de kunstenaarswinkel waar Sargent het geprepareerde doek aanschafte. Deze stempel bevond zich echter niet, zoals gebruikelijk was in die tijd, op een symmetrische plaats, maar ergens aan de zijkant.
Dit alles suggereert dat Sargent het doek met een bestaande, waarschijnlijk onvoltooide, voorstelling in stukken heeft gesneden, om het onderste deel tijdens zijn reis in Egypte omgedraaid te hergebruiken en er onze Egyptische indigoververs op te schilderen.
Een zoektocht naar de onderliggende voorstelling leidde naar kopieën die Sargent in 1879 maakte naar het werk van Velázquez (1599-1660) tijdens zijn bezoeken aan het Prado Museum in Madrid. Met name de benen en de korte mantel in het Portret van de hofnar Don Juan de Austria tonen een sterke gelijkenis met die van onze onderliggende voorstelling (afb. 5).
Sargents kopie van het hoofd van de hofnar (afb. 6) bevindt zich nu in een Franse particuliere collectie. De voorstelling onder de Egyptische indigoververs is echter een spiegelbeeld van Velázquez’ origineel.
Zou het hier kunnen gaan om een kopie die na terugkeer uit Madrid is ontstaan waarvan we het bestaan nog niet kenden? Of om een later geschilderd portret in Spaanse stijl? Zo leverde de zoektocht naar Sargents blauwe pigmenten een heel scala aan nieuwe vragen op die veel verder reiken dan deze kleur.
Afb. 5 Diego Velázquez, Don Juan de Austria, 1632. Olieverf op doek, 210 × 124,5 cm. Museo del Prado, Madrid.
Afb. 6 John S. Sargent, De hofnar Don Juan de Austria, naar Velázquez, 1879. Olieverf op doek, 52,1 × 41,9 cm. Privécollectie, Parijs.
Verantwoordelijk voor de scanning en interpretatie van de analyseresultaten is Ana Martins, erfgoedwetenschapper, afdeling Onderzoek, Van Gogh Museum.